Tuğçe Ü. Kaleli'nin yorumuyla "COP31 Masasında Peyzajın Yeri: Belém Göstergelerinden Antalya Zirvesine"

Dünyanın iklim müzakerecileri 9–20 Kasım 2026’da Antalya’da toplanıyor. Manşetleri fosil yakıt takvimi ve para tutacak. Ama asıl sessiz devrim başka bir yerde oldu: Belém’de uyum ölçülebilir hale geldi. Peyzajla alakalı meslekler açısından bu, otuz yıllık “yeşil alan iyidir” söyleminin sayıya dönüşmesi anlamına geliyor. Zirvenin ev sahibi kent ise, tartışmanın hem sahnesi hem delili.

Türkiye’nin en yoğun turizm coğrafyası ve aynı zamanda ülkenin iklim baskısını en erken hisseden hatlarından biri olan Antalya’da bulunacak olan katılımcıların iki hafta boyunca göreceği manzara, oturumlarda tartışılacak çoğu konunun vücut bulmuş hali olacak gibi. Toros’un eteğinden denize inen bir kıyı ovası; turunçgil, sera, otel, asfalt ve sıcaklar.

Akdeniz havzası küresel ortalamadan yaklaşık yüzde 20 daha hızlı ısınıyor. Bu, ders kitabı bilgisi değil, saha gerçeği: 2024 ve 2025 boyunca Batı Anadolu’nun büyük bölümü hidrolojik, tarımsal ve ekolojik kuraklığı üst üste yaşadı, yağışlar son yarım yüzyılın en düşük seviyelerine indi. Sonra 2026’nın ilk aylarında Kumluca, Kaş ve Serik su altında kaldı. Aynı bölge, aynı yıl, hem susuz hem sel altında.

Bu çelişki değil. Tek bir cümlenin iki yüzü: yağış rejimi değişti, toprak suyu eskisi gibi tutmuyor. Uzun kurak dönem toprağı sertleştiriyor, geldiğinde de yağmur artık ince ince değil çok güçlü geliyor. Emilim kapasitesi düşmüş bir zemine düşen yoğun yağış, hidrolojinin değil peyzajın sorunu ve çözümü de COP’ta.

Kentin kendi ısı bilançosu da tartışmanın içinde. Akdeniz kentlerini karşılaştıran çalışmalar, kentsel yayılma tipolojisi nedeniyle Antalya’nın ısı adası etkisine Mersin’den daha fazla maruz kaldığını gösteriyor. Sebebi zaten sıcak bir kentin, geçirimsiz yüzey ve yoğunluk yüzünden bir kat daha ısınması. COP31 ev sahibini seçerken, farkında olmadan bir yer analizi de seçti.

Önce Masanın Kendisi

Bu zirvelerin çerçevesini kuran metin, 1994’te yürürlüğe giren Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi’dir. Kısaltmasıyla UNFCCC. Amacı sözleşmenin kendi ifadesiyle şu:  Atmosferdeki sera gazı birikimini, ekosistemlerin uyum sağlayabileceği, gıda üretiminin tehlikeye girmeyeceği ve kalkınmanın sürdürülebilir biçimde devam edebileceği bir düzeyde tutmak. Daha ilk cümlede ekosistem ve gıda var. Sözleşme, otuz yıl önce iklim sorunlarını fabrika bacası meselesine indirgememişti.

Bugün 198 taraf var, 197 ülke ve Avrupa Birliği. Neredeyse evrensel katılım ama tablo çatlıyor. ABD Ocak 2026’da çekilme kararını açıkladı, resmi bildirimi Şubat’ta yaptı, sözleşmenin 25. maddesindeki bir yıllık süre işliyor. Çekilme 27 Şubat 2027’de yürürlüğe girecek, yani COP31, ABD’nin hâlâ taraf sıfatıyla oturduğu son büyük toplantısı olacak.

COP ise Taraflar Konferansı, bu ülkelerin yılda bir toplanıp hesap sorduğu, pazarlık ettiği ve karar aldığı organa deniyor. Kararlar oylamayla değil uzlaşıyla alınıyor. Tek bir ülke metni bloke edebiliyor. COP’ların neden sabaha karşı bittiğini merak edenlere cevap burada.

COP31’in yönetimi de alışılmışın dışında olacak. Türkiye ve Avustralya, COP30’da varılan Ortaklık Modaliteleri uzlaşısıyla başkanlığı paylaşıyor. Ev sahipliği, organizasyon, siyasi liderlik ve Eylem Gündemi Türkiye’nin yönetiminde olacak. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanı Murat Kurum COP31 Başkanı olarak bulunacak. Müzakere süreci, taslak metinler, istişareler, salondaki fiili yetki de Avustralya’da olacak ve İklim Değişikliği ve Enerji Bakanı Chris Bowen Müzakerelerden Sorumlu Başkan olarak bulunacak. Avustralya ayrıca Pasifik ülkeleriyle Pre-COP’a ev sahipliği yapacak.

Belém’de Olan Şey

Şimdi meslek açısından asıl kısma gelirsek geçen yıl Belém’de, manşetler fosil yakıt ifadesinin metinden düşmesine kilitlenmişken, uyum masasında sessizce bir eşik aşıldı. Küresel Uyum Hedefi kapsamında 59 gösterge kabul edildi, “Belém Göstergeleri”. Başlangıçtaki yaklaşık 10 bin öneriden bu sayıya inildi. Göstergeler su, gıda, sağlık, ekosistemler, altyapı ve geçim kaynaklarını kapsıyor; finansman, teknoloji ve kapasite gibi kesişen başlıkları da içeriyor.

Gönüllü, cezalandırıcı olmayan, ülke güdümlü göstergeler bunlar. Yani kimse kimseyi bir sayıya zorlamıyor ama bir şeyin göstergesi varsa, o şey raporlanır; raporlanıyorsa bütçelenir; bütçeleniyorsa finansmana konu olur. Otuz yıldır uyum, azaltımın gölgesinde kaldı çünkü azaltımın tonu vardı; uyumun rakamı yoktu. Bir megavat saat kolay sayılır. Bir gölge, bir geçirimli yüzey, bir yeniden doğallaştırılmış dere yatağı zor sayılır.

Belém, o zorluğu tamamen çözmedi ama ilk kez ciddi biçimde ele aldı. Süreç de bitmedi: COP30, “Belém–Addis vizyonu” adıyla iki raylı bir yol kurdu. Göstergeleri siyaseten benimsetecek bir hat ve iki yıl boyunca teknik olarak rafine edecek bir hat. Varış noktası, 2027’de Etiyopya’da toplanacak COP32 olacak.

Bunun peyzaj için anlamı açık. Önümüzdeki iki yıl, “ekosistem” ve “altyapı” başlıklarındaki göstergelerin nasıl tanımlanacağının yazılacağı yıllar. Kanopi örtüsü mü ölçülecek, kişi başı yeşil alan mı, yüzey geçirimliliği mi, ekolojik bağlantılılık mı? Bu sorunun cevabı, önümüzdeki on yılda hangi peyzaj projesinin “iklim projesi” sayılıp fon bulacağını belirleyecek. Ve bu cevap şu anda, biz konuşurken, teknik komitelerde yazılıyor.

COP31 Eylem Gündemi

Türkiye’nin COP31 Eylem Gündemi on öncelikli tema açıkladı:

• Sıfır Atık

• Okyanuslar ve Denizler

• Gıda Güvenliği

• İklime Dirençli Şehirler

• İklim Eylemine Güç Vermek

• Gençlik ve Eğitim

• Yeşil Sanayileşme

• Temiz Enerji Dönüşümü

• Rio Sinerjisi

• Dirençli Sağlık Sistemleri

Bu listede peyzajın doğrudan adı geçmiyor. Ama dolaylı yoldan çoğu peyzajın çalışma alanına giriyor. İçlerinden iki tanesini ele alırsak:

- Rio Sinerjisi: 1992 Rio Zirvesi’nden üç sözleşme çıkmıştı: iklim, biyoçeşitlilik ve çölleşme. Otuz yıldır bu üçü ayrı salonlarda, ayrı takvimlerle, ayrı bürokrasilerle yürüdü. Oysa sahada üçü aynı arazi parçasının üç yüzü. Bir dere havzasını ıslah ettiğinizde karbonu tutarsınız, tür çeşitliliğini artırırsınız ve toprak kaybını durdurursunuz ve böylelikle üç sözleşmeye birden hizmet edersiniz. Rio Sinerjisi başlığı tam da bu ayrışmayı kapatma iddiası taşıyor ve bu sentezin yapıldığı ölçek ne moleküldür ne de gezegen; arazi ölçeğidir. Yani peyzajın ölçeği.

- İklime Dirençli Şehirler: Bu başlık, Türkiye’nin zirveye taşıdığı en somut iddia. Mayıs 2026’da Hatay’da toplanan “Türkiye’nin COP31’e Giden Yolu: Dirençli Şehirler” forumu ondan fazla ülkeden bakan düzeyinde katılımla ve UN-Habitat, UNDP, UNDRR gibi kurumların varlığıyla Hatay Deklarasyonu’nu oluşturdu. Deklarasyon; katılımcı ülkeleri iklime dirençli kentsel dönüşümü ilerletmeye, karma finansman araçlarını büyütmeye, kentsel enerji dönüşümünü hızlandırmaya ve doğaya dayalı çözümler üretmeye zorunlu kıldı. Metin Mayıs’ta Bakü’deki 13. Dünya Kentsel Forumu’na, Kasım’da da COP31’e resmî belge olarak taşınıyor. Deklarasyonun kendi sloganı, mesleğin yıllardır söylediği şeyin diplomatik tercümesi: “Politikadan uygulamaya, iyileşmeden dönüşüme, küresel taahhütlerden yerel eyleme.”

Malç, Çim ve Ölçek Sorunu

Antalya Büyükşehir Belediyesi’ nin Kurakçıl Peyzaj Projesi, zirveden bağımsız yürüyen bir çalışma. Çim alanlar kaldırılıyor, yerine malç geliyor, su tüketimi ciddi oranda düşüyor. Kasım’da şehre gelecek katılımcılar için hazır bir vitrin.

Vitrin olması iyi. Ama meslek için asıl soru vitrinden sonra başlıyor.

Kurakçıl peyzaj, yanlış uygulandığında bir moda nesnesine dönüşebiliyor: çim sökülüyor, yerine çakıl ve birkaç sukulent konuyor, sulama faturası düşüyor, ısı adası aynı kalıyor hatta açık çakıl yüzey ısıyı daha da geri yansıttığı için kötüleşiyor. Su tasarrufu ile serinletme her zaman aynı yöne gitmez. Gölge isteyen bir şehirde ağaç gerekir, ağaç ise su ister. Doğru cevap “çimi kaldır” değil, “hangi su nereye, hangi işlev için” sorusunun kent ölçeğinde yanıtlanmasıdır.

İşte Belém göstergelerinin neden önemli olduğu tam burada görülüyor. Gösterge yoksa, iyi niyetli her müdahale kendi başarısını kendi tanımlar.

Gösterge varsa, kaç litre tasarruf edildiğinin yanında kaç derece düşürüldüğü de sorulur.

Kasım’da Neye Bakmalı?

Zirvenin genel karnesi, çoğu gözlemci için iki satırda okunacak: COP28’de metne giren, COP30’da metinden düşen fosil yakıt takvimi geri gelecek mi ve iklim finansmanı ile Kayıp-Zarar Fonu ne kadar büyüyecek. İkisi de önemli.

Ama bizler için elzem üçüncü bir satır daha var, küçük puntolu ve daha kalıcı: Belém Göstergeleri’nin teknik hattı, “ekosistemler” ve “altyapı” başlıklarını nasıl tanımlayacak? Dirençli Şehirler gündemi, Hatay’da verilen “doğaya dayalı çözüm” sözünü finanse edilebilir bir hale getirebilecek mi? Rio Sinerjisi, üç sözleşmeyi gerçekten aynı araziye mi indirecek, yoksa bir panel başlığı olarak mı kalacak?

Bu soruların cevabı Antalya’da tam olarak verilmeyecek. COP’lar öyle çalışmıyor; Belém’in asıl işi COP32’ye kaldı, Antalya’nınki de büyük ihtimalle sonrasına kalacak. Ama cevabın hangi yöne kıvrılacağı Kasım’da belli olacak.

Ve tuhaf bir simetri var burada. Müzakereciler iki hafta boyunca kurak bir kıyı ovasında, ısı adası etkisi ölçülmüş bir kentte, seli ve susuzluğu aynı yıl yaşamış bir bölgede oturup uyumu tartışacaklar. Salonun dışındaki manzara, içeride konuşulan her şeyin hem gerekçesi hem de sınavı olacak.